مقایسه حقوق هیئت علمی ایران با چند کشور/ استاد ایرانی ۳۵ میلیون؛ استاد آلمانی ۹۲۰ میلیون/ استاد ایرانی برای خرید یک لپ‌تاپ باید ماه‌ها صرفه‌جویی کند

به گزارش خبرآنلاین، احمدرضا روشن عضو هیئت علمی و معاون پژوهشی مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، در خصوص تصمیم وزارت علوم برای افزایش ۷۵ درصدی حقوق اعضای هیئت علمی اظهار کرد: افزایش حقوق اعضای هیئت علمی طبق مصوبه شورای حقوق و دستمزد ۷۵ درصد قطعی نبوده بلکه ۱۵ درصد آن مرتبط با عملکرد هیئت علمی و ۶۰ درصد باقیمانده نیز به صورت پلکانی و بستگی به رتبه علمی و سابقه شغلی فرد دارد به طوری که برای بسیاری از اعضای هیئت علمی این افزایش کمتر از ۵۰ درصد بوده است.

وی افزود: در مجموع، می توان درباره پیامدهای تصمیم افزایش حقوق اعضای حقوق هیئت علمی برای نظام آموزش عالی و توسعه کشور، ارزیابی مثبت داشت. مواردی مثل کاهش اختلاف دستمزد با کشورهای مقصد، کاهش مهاجرت نخبگان، کاهش اشتغال موازی (و حتی مشاغل نامرتبط) اعضای هیئت علمی در سایر بخش ها به عنوان شغل دوم و سوم، جذب استعدادها و نخبگان در بازار کار آکادمیک و در دانشگاه‌ها، افزایش بهره‌وری بر اساس نظریه دستمزد کارایی، افزایش وفاداری سازمانی، کاهش احتمال ترک دانشگاه و موسسات تحقیقاتی توسط نیروهای باکیفیت، ارتقای جذابیت شغل هیئت علمی برای نسل جوان و افزایش تمرکز بیشتر بر پژوهش و تدریس از تبعات مثبت افزایش حقوق اعضای حقوق هیئت علمی است.

روشن با بیان این که این تصمیم ضروری بود اما کافی نیست، تاکید کرد: ضروری بود چون ما با کاهش رتبه‌ ایران در نظام‌های رتبه‌بندی پیشرفت علمی مواجه بودیم. ضروری بود چون هزینه جایگزینی یک استاد تمام با ۲۰ سال سابقه، چه بسا چندین برابر حقوق یک سال اوست(هزینه جستجو برای استخدام جدید، آموزش، از دست دادن کارهای علمی نیمه‌تمام و …).

استاد ایرانی برای خرید یک لپ‌تاپ یا اشتراک مجلات بین‌المللی (به دلار) باید ماه‌ها صرفه‌جویی کند

معاون پژوهشی مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی افزود: این تصمیم، کافی نیست چون حقوق قابل قبول بدون بودجه پژوهشی و زیرساخت مناسب، مانند داشتن یک ماشین بنز با بنزین ناکافی است. استادان با حقوق بالا اما بدون دسترسی به تجهیزات آزمایشگاهی و تعاملات بین المللی، نمی‌توانند بهره‌وری متناسب داشته باشند. این تصمیم، درست بود، اما باید بخشی از بسته جامع ارتقاء جایگاه علم و آموزش عالی در کشور باشد. در ایران، حتی پس از افزایش حقوق، شکاف ارزی عمیق است. استاد ایرانی برای خرید یک لپ‌تاپ یا اشتراک مجلات بین‌المللی (به دلار) باید ماه‌ها صرفه‌جویی کند.

وی گفت: گرچه افزایش حقوق هیئت علمی یک تصمیم درست بود، اما بدون آن تصمیم، نظام علمی کشور در جهت فروریزی حرکت می کرد. کشوری که برای اعضای هیئت علمی خود هزینه نمی پردازد، محکوم است که برای تصمیم‌گیری‌های کلان و ملی نادرست، هزینه‌های گزافی بپردازد، چرا که اعضای هیئت علمی نقش اساسی در بازسازی و تصمیم‌سازی‌های کشور دارند. هرچند افزایش حقوق اعضای هیئت علمی گام مهمی در جهت کاهش شکاف دستمزد است، اما برای دستیابی به دانشگاه کارآمد باید همراه با سایر اصلاحات ساختاری از جمله در نظام جذب هیئت علمی و فرایند ارتقا باشد و دیگر اجزای بودجه آموزش عالی (پژوهشی، آزمایشگاه، کتابخانه و امکانات دانشجویی) هم باید بهبود یابد.

افزایش حقوق اساتید برای جذب و نگهداشت سرمایه انسانی حیاتی است

روشن خاطرنشان کرد: به علاوه، افزایش حقوق اعضای حقوق هیئت علمی یک سیگنال سیاستی در مورد اهمیت دادن به علم است. افزایش حقوق هیئت علمی می‌تواند پیام نمادین بفرستد که دانشگاه ها و پژوهشگاه ها و علم یک اولویت هستند. این سیگنال‌دهی برای جذب و نگهداشت سرمایه انسانی اهمیت حیاتی دارد.

معاون پژوهشی مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی با بیان این که مدل اصلی پرداختی به هیئت علمی در سطح جهان شامل حقوق پایه + مزایا + پرداخت‌های عملکردی است، گفت: در سیستم مالی و حسابداری دانشگاه ها، منبع پرداختی به اعضای هیئت علمی می تواند «پول سخت» (Hard Money) و یا «پول نرم» (Soft Money) باشد. پول سخت مثل بودجه عمومی دولت و یا موقوفات که ماهیت دائمی و با ثبات دارد و پول نرم مثل قراردادهای تحقیقاتی و یا کمک خَیرین که موقت و هدفمند است. در بیشتر کشورهای جهان، حقوق پایه استادان از منبع پول سخت است یعنی تضمین‌شده و مستقل از پروژه. به عبارت دیگر، درآمد اصلی هیئت علمی تقریباً در همه کشورهای دنیا از طرف دانشگاه یا دولت پرداخت می‌شود. اما درآمد تکمیلی می‌تواند از پروژه‌آوری، جذب گرنت و انعقاد قراردادهای تحقیقاتی باشد.

مقایسه حقوق اعضای هیئت علمی در ایران و جهان

وی با اشاره به تحقیقات علمی خود تصریح کرد: در تحقیقی که با عنوان مطالعه تطبیقی وظایف و جبران خدمات اعضای هیئت علمی انجام دادم نشان داده شد در سال ۲۰۲۳ درآمد ماهانه هیئت علمی در بدو ورود(استادیار پایه یک) در آلمان ۶۱۳۶ دلار، در امارات ۲۸۳۲ دلار، در برزیل ۱۲۹۴ دلار، در ژاپن ۳۶۱۶ دلار و در مالزی ۱۲۲۴ دلار است. اگر قیمت دلار در بازار آزاد در حال حاضر را حدود ۱۵۰ هزار تومان در نظر بگیریم حقوق ماهانه هیئت علمی در آلمان معادل ۹۲۰ میلیون تومان، در امارات ۴۲۵ میلیون تومان، در برزیل ۱۹۴ میلیون تومان، در ژاپن ۵۴۲ میلیون تومان و در مالزی ۱۸۴ میلیون تومان به دست می آید و این اعداد، خود گویای پرداختی به هیئت علمی در بازار جهانی است. البته در بسیاری از کشورهای دنیا، بسته نهایی پرداخت به هیئت علمی فراتر از رقم حقوق مندرج در حکم استخدامی است و مواردی مثل حق مسکن، مالیات صفر، حق سفر، کمک های عائله مندی و سایر حمایت های رفاهی و علمی را شامل می شود. در حالی که حقوق یک هیئت علمی پایه ۳ شاغل در وزارت علوم طبق حکم استخدامی‌اش حدود ۳۵ میلیون تومان در دیماه سال ۱۴۰۴ بود.

روشن یادآور شد: بدون افزایش حقوق هیئت علمی، کشور ما در وضعیت پرولتاریزه شدن آکادمیک قرار می گرفت یعنی وضعیتی که با فرودستی اقتصادی قشر آکادمیک مواجه هستیم. وقتی استادان دانشگاه مجبور به عرضه نیروی کار خود به صورت تکه‌تکه در چند شغل می‌شوند، کیفیت علم و آموزش فرو می‌ریزد. ضمن اینکه رقابت جهانی برای استعدادهای علمی یک موضوع جدی است یعنی ما بازار جهانی استعداد داریم و حقوق و مزایا ابزار مهم ایجاد انگیزه‌ و علامت‌دهی انگیزشی به افراد مستعد است. کشورهایی مانند سنگاپور و یا کشورهای جنوبی خلیج فارس از حقوق بالا به عنوان ابزار ژئوپلیتیک علمی استفاده می‌کنند تا نخبگان را از سایر کشورها و حتی از آمریکا و اروپا جذب کنند. این «جنگ دستمزدها» باعث شده دانشگاه‌های آسیایی رتبه‌های جهانی خود را بهبود دهند. در تراز جهانی حقوق واقعی هیئت علمی ایران در پایین‌ترین رده قرار دارد. ضمن اینکه درآمد و پاداش‌ اندک به هیئت علمی، انگیزه‌ برای سرمایه‌گذاری در آموزش و پژوهش در بین نسل های بعدی را کاهش می‌دهد.

درآمد هیئت علمی در کشورهای جنوبی خلیج فارس ۲ تا ۳ برابر کارکنان اداری است

عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی درباره پیامدهای افزایش حقوق اعضای هیئت علمی بیان کرد: یکی از پیامدهای افزایش حقوق اعضای حقوق هیئت علمی شامل نابرابری ادراک‌شده با سایر کارکنان دولت است که احساس بی‌عدالتی و تبعیض و در نتیجه، اعتراض شکل می‌گیرد. این اعتراض از دیدگاه شناختی، قابل درک است، اما از دیدگاه اقتصادی نهادی، جای تردید دارد، مانند اعتراض کارمند بایگانی بیمارستان به زیاد بودن حقوق جراح قلب در آن بیمارستان. این یک خطای شناختی است، نه یک مطالبه عادلانه. البته در همه کشورها هیئت علمی درآمد بیشتری از کارکنان اداری دارد. در کشورهای جنوبی خلیج فارس درآمد هیئت علمی ۲ تا ۳ برابر کارکنان اداری است.

وی افزود: در سالهای گذشته که افزایش حقوق اعضای هیئت علمی کمتر از ۱۰ درصد و متوسط افزایش حقوق کارکنان دولت بیشتر از ۲۰ درصد بود، کسی به اعتراضات و نارضایتی های اعضای هیئت علمی توجه نمی کرد. از این دیدگاه می توان گفت افزایش اخیر حقوق اعضای هیئت علمی در واقع نوعی ترمیم حقوق است و نه افزایش واقعی، یعنی با این افزایش، کاهش های قبلی قدرت خرید هیئت علمی تا حدودی جبران می شود.

۴۷۴۷