بحران جمعیت در گیلان؛ وقتی تجربه زایمان به مسئله فرزندآوری گره می‌خورد

خبرگزاری مهر، گروه استان ها- رها افشار: بحران جمعیت دیگر یک هشدار دوردست نیست؛ واقعیتی است که برخی استان‌های کشور، به‌ویژه استان‌های شمالی، زودتر و عمیق‌تر از سایر نقاط با تبعات آن مواجه شده‌اند. گیلان در سال‌های اخیر یکی از جدی‌ترین نمونه‌های این وضعیت بوده و شاخص‌های جمعیتی آن زنگ خطر را با صدای بلند به صدا درآورده‌اند.

یکی از شاخص‌های مهم برای سنجش ساختار سنی جمعیت، «شاخص جوانی جمعیت» یا نسبت جمعیت زیر ۱۵ سال به کل جمعیت است. در شرایطی که میانگین این شاخص در کشور حدود ۲۱.۵ درصد اعلام می‌شود، این رقم در گیلان به حدود ۱۴.۲ درصد رسیده است؛ به این معنا که از هر ۱۰۰ نفر جمعیت استان، تنها حدود ۱۴ نفر کمتر از ۱۵ سال سن دارند. این وضعیت، گیلان را در زمره استان‌هایی قرار داده که با سرعت بیشتری به سمت سالمندی جمعیت حرکت می‌کنند.

اما جوانی جمعیت صرفاً با شعار، بخشنامه و سیاست‌های دستوری محقق نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیره، تجربه زنان از بارداری، مراقبت‌های دوران بارداری و فرآیند زایمان است. تجربه‌ای که می‌تواند بر تصمیم زوج‌ها برای فرزندآوری مجدد، نگرش آنان نسبت به بارداری و حتی تصویر ذهنی نسل جوان از تشکیل خانواده اثرگذار باشد.

از سوی دیگر، گیلان از استان‌هایی است که نرخ سزارین در آن بالاست. در مرکز آموزشی درمانی الزهرا (س) رشت، به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تخصصی زنان و مادران استان، نرخ سزارین در میان نخست‌زاها حدود ۷۹ درصد گزارش شده است؛ هرچند باید توجه داشت که این مرکز بخش قابل توجهی از موارد پرخطر و ارجاعی استان را نیز پوشش می‌دهد و همین مسئله در تفسیر آمار اهمیت دارد.

در چنین شرایطی، برخی سیاست‌ها به جای آنکه از مسیر اجبار و تقابل با انتخاب مادران عبور کند، می‌تواند بر ایجاد یک تجربه ایمن، آگاهانه، انسانی و خوشایند از بارداری و زایمان متمرکز شود؛ تجربه‌ای که در آن مادر احساس کند انتخاب و کرامت او محترم شمرده می‌شود و در عین حال، سلامت مادر و نوزاد در چارچوب پروتکل‌های علمی و پزشکی در اولویت قرار دارد.

در همین راستا، یایمن حسین زاده رئیس انجمن صنفی مامایی گیلان و عضو هیئت مدیره نظام پزشکی رشت در گفتگویی تفصیلی با خبرگزاری مهر، ضمن تشریح وضعیت جمعیتی استان، بر نقش کلیدی ماماها در اصلاح فرآیند مراقبت از مادران و کاهش مداخلات غیرضروری در زایمان تأکید کرده و معتقد است برای حل مسئله زایمان و در نهایت کمک به سیاست‌های جوانی جمعیت، باید از «جنگ آماری میان سزارین و زایمان طبیعی» عبور کرد و به سراغ حلقه‌های مفقوده این زنجیره رفت.

*وضعیت جمعیتی گیلان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

وقتی درباره بحران جمعیت صحبت می‌کنیم، گیلان متأسفانه یکی از جدی‌ترین نمونه‌های این بحران در کشور است. شاخص‌های جمعیتی استان باید برای همه مسئولان یک هشدار جدی باشد.

یکی از شاخص‌های مهم، شاخص جوانی جمعیت است؛ یعنی نسبت جمعیت زیر ۱۵ سال به کل جمعیت. میانگین این شاخص در کشور حدود ۲۱.۵ درصد است، اما در گیلان این عدد به حدود ۱۴.۲ درصد رسیده است. یعنی از هر ۱۰۰ نفر جمعیت استان، تنها حدود ۱۴ نفر زیر ۱۵ سال هستند.

این اعداد صرفاً یک آمار جمعیتی نیستند؛ پشت آنها آینده اقتصادی، اجتماعی، نظام سلامت، بازار کار و ساختار خانواده در استان قرار دارد. اگر امروز برای اصلاح این روند اقدام نکنیم، در سال‌های آینده با پیامدهای بسیار جدی‌تری مواجه خواهیم شد.

*به نظر شما برای مقابله با این بحران باید از کجا شروع کرد؟

یکی از مهم‌ترین موضوعات، ایجاد شرایطی است که زنان و زوج‌ها تجربه‌ای ایمن، آرام و خوشایند از بارداری و زایمان داشته باشند.

اگر قرار است درباره جوانی جمعیت صحبت کنیم، باید مجموعه‌ای از عوامل را در کنار هم ببینیم؛ از مسائل اقتصادی و اجتماعی گرفته تا خدمات سلامت، مراقبت‌های بارداری، حمایت‌های روانی و کیفیت تجربه زایمان.

نمی‌توان انتظار داشت مادری که از دوران بارداری اضطراب دارد، آموزش کافی دریافت نکرده، مراقبت مستمر و فردمحور نداشته و زایمان را به عنوان تجربه‌ای ترسناک تصور می‌کند، الزاماً با آرامش برای بارداری بعدی تصمیم بگیرد.

بنابراین «خوشایندسازی بارداری و زایمان» یک موضوع فرعی نیست؛ بخشی از سیاست جوانی جمعیت است.

*یکی از مسائل مطرح در گیلان، بالا بودن نرخ سزارین است. راهکار کاهش این آمار چیست؟

به نظر من نباید وارد یک جنگ عددی میان سزارین و زایمان طبیعی شویم. حتی اخیراً رئیس سازمان نظام پزشکی کشور نیز بر این نکته تأکید کرده که صرفاً مقایسه اعداد سزارین و زایمان طبیعی، راهگشا نیست. باید بررسی کنیم در کجای این زنجیره کم‌کاری یا نقص وجود دارد.

اگر بخواهیم صرفاً با دستور، بخشنامه یا ایجاد محدودیت برای سزارین، آمار را کاهش دهیم، قطعاً به نتیجه مطلوب نمی‌رسیم.

رفتارهای دستوری و سخت‌گیرانه در حوزه زایمان طبیعی ممکن است حتی نتیجه معکوس داشته باشد و زنان را نسبت به این موضوع حساس‌تر و هراسان‌تر کند. انسان معمولاً در برابر چیزی که احساس کند انتخابش درباره آن نادیده گرفته شده، واکنش نشان می‌دهد.

مادر باید احساس کند که در فرآیند تصمیم‌گیری دیده می‌شود، اطلاعات کافی دارد و انتخاب او در چارچوب اصول علمی و پزشکی مورد احترام است.

*برخی کشورها به سمت زایمان طبیعی، زایمان در منزل یا زایمان خانواده‌محور حرکت کرده‌اند. آیا این تجربه‌ها قابل الگوبرداری است؟

آنچه باید از تجارب جهانی یاد بگیریم، صرفاً «نوع زایمان» نیست؛ بلکه فلسفه مراقبت از مادر است.

در بسیاری از نظام‌های سلامت پیشرفته، مادر در طول فرآیند بارداری و زایمان تنها نیست.

آموزش می‌بیند، مراقبت مستمر دریافت می‌کند، امکان همراهی و حمایت دارد و تلاش می‌شود محیط زایمان تا حد امکان آرام، ایمن و انسانی باشد.

ما نیز باید این اصل را بپذیریم که سلامت مادر و نوزاد در اولویت است، اما در کنار آن، کرامت، آرامش، حق انتخاب آگاهانه و تجربه روانی مادر نیز اهمیت دارد.

*نقش ماماها در این میان چیست؟

دقیقاً اینجا به یکی از مهم‌ترین حلقه‌های مفقوده می‌رسیم؛ «مامایی».

آمادگی برای یک زایمان طبیعی موفق، تصمیمی نیست که در لحظه ورود مادر به اتاق زایمان گرفته شود. این یک فرآیند چندماهه است.

امروز سبک زندگی بسیاری از زنان با کم‌تحرکی، اضطراب، ساعات طولانی کار یا فعالیت‌های نشسته همراه است. آمادگی جسمانی و روانی برای زایمان باید از ماه‌های قبل آغاز شود.

اصلاح سبک زندگی، ورزش، آموزش، آمادگی روانی، شناخت فرآیند زایمان، کنترل ترس و اضطراب، آموزش خانواده و همراه و مراقبت مستمر از مادر، همگی باید در طول بارداری دنبال شوند.

متولی اصلی بخش قابل توجهی از این فرآیند، ماما است.

اگر ماما از ابتدای بارداری در کنار مادر باشد و مراقبت مستمر و هدفمند ارائه دهد، می‌توان انتظار داشت که مادر با آگاهی و آمادگی بیشتری وارد فرآیند زایمان شود.

*آیا زیرساخت این خدمات در گیلان وجود دارد؟

ظرفیت بسیار خوبی در استان وجود دارد، اما باید از آن حمایت شود.

امروز مراکز مشاوره و خدمات مامایی فعال در رشت و گیلان تجربه‌های بسیار خوبی در زمینه آموزش، آمادگی برای زایمان و مراقبت از مادران ایجاد کرده‌اند.

نکته جالب این است که طبق اطلاعات و تجربه همین مراکز، بخش قابل توجهی از مراجعان را زوج‌های جوان و تحصیل‌کرده تشکیل می‌دهند. این موضوع نشان می‌دهد که تقاضا برای دریافت آموزش و مراقبت اصولی وجود دارد.

یعنی مسئله این نیست که مردم علاقه‌ای به دریافت خدمات ندارند؛ مسئله این است که باید این ظرفیت را توسعه دهیم و به شکل جدی‌تری از آن حمایت کنیم.

*نقش دستگاه‌های اجرایی در این زمینه چیست؟

حمایت ساختاری از مراکز مشاوره و خدمات مامایی بسیار مهم است.

استانداری، شهرداری و دانشگاه علوم پزشکی گیلان می‌توانند در چارچوب وظایف و ظرفیت‌های قانونی خود از توسعه این مراکز حمایت کنند.

این حمایت الزاماً به معنای حمایت مالی مستقیم نیست؛ می‌تواند شامل تسهیل صدور مجوزها، اختصاص فضا، حمایت از برنامه‌های آموزشی، معرفی این خدمات به جامعه، استفاده از ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی و ایجاد ارتباط مؤثر میان مراکز مامایی و سایر ارگان های شهر باشد.

اگر هدف ما جوانی جمعیت است، باید خدمات پیش از بارداری، دوران بارداری، آمادگی برای زایمان و مراقبت پس از زایمان را به عنوان یک زنجیره ببینیم.

*درباره وضعیت بیمارستان الزهرا (س) رشت چه نظری دارید؟

بیمارستان الزهرا (س) رشت به عنوان یک مرکز تخصصی زنان و مادران، بار بسیار سنگینی از مراجعات حوزه زنان و زایمان را بر دوش دارد؛ به‌ویژه اینکه در رشت بیمارستان جنرال دولتی جامع نداریم و بخش قابل توجهی از جمعیت به این مرکز مراجعه می‌کنند.

از سوی دیگر، به دلیل ماهیت آموزشی بیمارستان و سیستم رزیدنتی، پیاده‌سازی زایمان فیزیولوژیک و خوشایند سازی زایمان با دشواری‌هایی مواجه است.

در چنین شرایطی، وضعیت هتلینگ، زیباسازی و امکانات رفاهی بیمارستان اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

این مرکز قدمت زیادی دارد، اما فضای فیزیکی و امکانات رفاهی آن متناسب با اهمیت و حجم مراجعات، نیازمند بازنگری جدی است.

محیط بیمارستان مستقیماً بر آرامش و اضطراب مادر اثر می‌گذارد. وقتی یک زن قرار است یکی از مهم‌ترین تجربه‌های زندگی خود را در بیمارستان پشت سر بگذارد، محیطی که در آن قرار دارد باید تا حد امکان آرامش‌بخش و ایمن باشد.

*برای شروع اصلاح این فرآیند چه پیشنهادی دارید؟

پیشنهاد مشخص و عملی ما این است که حداقل یک اتاق مجهز و اختصاصی VIP در بخش لیبر بیمارستان الزهرا (س) برای «زایمان فیزیولوژیک» ایجاد شود.

در این فضا، امکان حضور «مامای همراه» فراهم شود و مادر بتواند در چارچوب مقررات بیمارستان، از حضور همراه خانواده نیز بهره‌مند شود.

این اقدام از نظر اجرایی می‌تواند یک گام نسبتاً سریع و کم‌هزینه‌تر در مقایسه با پروژه‌های بزرگ عمرانی باشد، اما از نظر فرهنگی و روانی تأثیر بسیار مهمی خواهد داشت.

زایمان طبیعی در بیمارستان‌های دولتی کاملاً رایگان است و می‌توان با استفاده از این ظرفیت ارزشمند، هم هزینه‌های مالی مادران باردار را کاهش داد و هم تجربه یک زایمان خوشایند را برای آنان رقم زد

مادر باید بداند که اگر شرایط پزشکی اجازه دهد، می‌تواند زایمان را در محیطی آرام‌تر و با همراهی مامای مورد اعتماد خود تجربه کند.

استقرار و نهادینه‌سازی فرآیند زایمان فیزیولوژیک و استفاده از ظرفیت ماماهای همراه در بیمارستان الزهرا می‌تواند یکی از اقدامات فوری و ضروری در مسیر اصلاح الگوی زایمان در استان باشد.

*وضعیت جذب ماما در بخش دولتی چگونه است؟

این موضوع نیازمند بازنگری جدی است. ما نزدیک به دو سال است که به صورت جدی پیگیر مطالبه اصلاح چارت بیمارستان الزهرا (س) رشت هستیم تا این بیمارستان به سمت «مامامحور شدن» حرکت کند و تعداد کافی نیروی مامایی در آن جذب و به کار گرفته شود.

وقتی از مراقبت مستمر از مادر، آموزش، حمایت از زایمان فیزیولوژیک و کاهش مداخلات غیرضروری صحبت می‌کنیم، بدون نیروی مامایی کافی نمی‌توان این اهداف را محقق کرد.

اگر جوانی جمعیت واقعاً دغدغه مسئولان است، باید در حوزه منابع انسانی نیز تصمیم جدی گرفته شود.

دانشگاه علوم پزشکی و مدیریت بیمارستان باید به این موضوع نگاه ویژه‌ای داشته باشند و اصلاح چارت و تأمین نیروی مامایی مورد نیاز را در اولویت قرار دهند.

*درباره آمار سزارین در بیمارستان الزهرا چه نکته‌ای باید مورد توجه قرار گیرد؟

طبق آمارهای مطرح‌شده، نرخ سزارین در نخست‌زاهای بیمارستان الزهرا حدود ۷۹ درصد است. البته این عدد باید با توجه به ماهیت مرکز تفسیر شود.

بخش قابل توجهی از بیماران این بیمارستان، موارد پرخطر، اورژانسی و ارجاعی از سراسر استان هستند. اما در عین حال بالا بودن این عدد را نمی توان نادیده گرفت.

به همین دلیل، به جای متهم کردن مادر، پزشک یا ماما، باید کل فرآیند را بررسی کنیم؛ از مراقبت‌های پیش از بارداری و دوران بارداری گرفته تا آموزش مادر، آمادگی جسمانی، روحی، شرایط بیمارستان، فرآیند پذیرش، حضور ماما، نوع مراقبت و تصمیم‌گیری‌های زمان زایمان و بعد از آن.

*یعنی کاهش سزارین را نباید فقط در اتاق زایمان دنبال کرد؟

دقیقاً. اگر مادر ۹ ماه هیچ آموزش و آمادگی‌ای نداشته باشد و در روز زایمان از او انتظار داشته باشیم با ترس، درد و اضطراب بالا، زایمان فیزیولوژیک را انتخاب کند، انتظار واقع‌بینانه‌ای نیست.

باید مادر از ماه‌های نخست بارداری آموزش ببیند، فعالیت بدنی مناسب داشته باشد، با فرآیند زایمان آشنا شود، ترس‌هایش شناسایی و مدیریت شود، خانواده نیز آموزش ببیند و یک تیم مراقبتی در کنار او باشد. در این میان ماما مهم ترین نقش را در بحث آموزش، مشاوره و همچنین انجام زایمان فیزیولوژیک ایفا می کند.

در این میان، ماما می‌تواند نقش بسیار مهمی داشته باشد.

*آیا ارتباط مستقیمی میان تجربه زایمان و سیاست‌ های جوانی جمعیت وجود دارد؟

قطعاً نمی‌توان تمام عوامل مؤثر بر فرزندآوری را به تجربه زایمان تقلیل داد، اما نباید این عامل را هم نادیده گرفت.

بارداری و زایمان یکی از مهم‌ترین تجربه‌های زندگی یک زن است. اگر این تجربه با ترس، اضطراب، احساس بی‌اختیاری یا خاطره ناخوشایند همراه باشد، طبیعی است که می‌تواند بر نگرش فرد نسبت به بارداری مجدد اثر بگذارد.

در مقابل، اگر مادر احساس کند در طول بارداری حمایت شده، آموزش دیده، به انتخاب‌هایش احترام گذاشته شده و زایمان را در محیطی امن و آرام تجربه کرده است، نگاه او به بارداری و فرزندآوری نیز می‌تواند متفاوت باشد.

بنابراین اگر از جوانی جمعیت صحبت می‌کنیم، باید از «کیفیت تجربه مادر شدن» نیز صحبت کنیم.

*در نهایت اگر بخواهید یک مطالبه مشخص از مسئولان استان داشته باشید، چیست؟

مطالبه ما این است که موضوع زایمان و مامایی از یک مسئله صرفاً آماری خارج شود.

نباید تمام مسئله را در این خلاصه کنیم که درصد سزارین چقدر است و چطور می‌توان آن را پایین آورد.

باید بپرسیم چرا مادر به سمت سزارین می‌رود؟ آیا آموزش کافی دیده است؟ آیا از مراقبت مستمر برخوردار بوده؟ آیا از زایمان می‌ترسد؟ آیا امکان استفاده از مامای همراه دارد؟ آیا محیط بیمارستان برای او آرامش‌بخش است؟ آیا نیروی مامایی کافی در اختیار بیمارستان است؟ آیا امکانات لازم برای زایمان فیزیولوژیک فراهم است؟

اگر این زنجیره را اصلاح کنیم، آمار نیز به تدریج اصلاح خواهد شد. از استانداری، دانشگاه علوم پزشکی، مدیریت بیمارستان الزهرا و سایر دستگاه‌های مرتبط انتظار داریم موضوع توسعه خدمات مامایی، حمایت از مراکز مشاوره و خدمات مامایی، اصلاح چارت نیروی انسانی بیمارستان و ایجاد فضای اختصاصی برای زایمان فیزیولوژیک را جدی بگیرند.

اگر واقعاً جوانی جمعیت یک اولویت است، باید از حرف به عمل برسیم. مامایی می‌تواند یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیره باشد و سرمایه‌گذاری روی مامایی، در واقع سرمایه‌ گذاری برای سلامت مادر، سلامت زنان و مادران تجربه بهتر بارداری و در نهایت آینده جمعیتی استان گیلان است.