زنگ خطر برای ذخایر ژنتیکی گوسفندی ایران/ “سنگسری” در معرض تهدید!

به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان،گوسفند سنگسری به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین نژادهای بومی ایران، جایگاهی ویژه در دامپروری مناطق مرکزی و شمال شرق کشور به ویژه استان سمنان دارد.

گوسفند سنگسری؛ ذخیره ژنتیکی ارزشمند دام سبک ایران 

 این نژاد نه‌تنها از نظر اقتصادی و معیشتی برای روستاییان اهمیت دارد بلکه از منظر ذخایر ژنتیکی و منابع زیستی نیز در زمره میراث طبیعی ایران طبقه‌بندی می‌شود.

براساس آمارهای وزارت جهاد کشاورزی، بیش از 60 هزار رأس گوسفند سنگسری در ایران پرورش می‌یابد که عمده آن در دامنه‌های البرز و مناطق ییلاقی استان سمنان دیده می‌شود.

امروزه تنوع ژنتیکی و مقاومت بالای این نژاد در برابر شرایط سخت اقلیمی، این گوسفند را به نمونه‌ای ارزشمند برای بهبود تولید داخلی و مقاوم‌سازی دام‌های کشور تبدیل کرده است. گزارش‌های پژوهشی نظیر مقاله منتشرشده در Small Ruminant Research نشان داده‌اند که این نژاد دارای هشت الل متنوع در جمعیت خود است که می‌تواند پایه‌ای برای برنامه‌های پرورشی دقیق و اصلاح نژادی علمی باشد.

ضرورت اصلاح نژاد برای جلوگیری از هم‌خونی در گله‌ها

بررسی روند پرورش دام سبک در ایران حاکی از آن است که تهدیداتی همچون هم‌خونی، کاهش تنوع ژنتیکی و خروج دام اصیل از چرخه تولید، آینده این منابع ژنتیکی را با چالش مواجه کرده است. مرور مقالات  علمی همچون پژوهش شماره 72540 دانشگاه تهران حاکی از آن است که اگر برای هر نژاد بومی، پایش ژنتیکی و کنترل هم‌خونی صورت نگیرد، شاهد کاهش باروری، افت توان تولید و شکنندگی گله‌ها خواهیم بود؛ امری که اهمیت سیاست‌گذاری و پیاده‌سازی برنامه‌های اصلاح نژادی را دوچندان می‌کند.

در سال‌های اخیر با رشد تقاضا برای گوشت قرمز و رقابت با نژادهای وارداتی، توجه به نژادهای بومی مانند سنگسری از یک سو فرصتی برای ارتقاء امنیت غذایی است و از سوی دیگر راهکاری علمی برای حفظ منابع داخلی قلمداد می‌شود.

 طرح‌های پژوهشی و اجرایی مانند مستندسازی شجره، آزمون‌های ژنتیکی و ثبت اطلاعات دام‌ها در سامانه کشوری، اکنون محور اقدامات اصلاح نژاد و حفاظت از این سرمایه ملی است.

 این رویکرد مورد تاکید کارشناسان حوزه دام نیز قرار گرفته و حتی در بحث‌های شبکه‌های اجتماعی توسط فعالان و دامداران سمنانی مورد مطالبه قرار گرفته است.

نقش ایستگاه‌های تحقیقاتی در حفظ نژادهای بومی 

افزون بر این، ظرفیت‌های گسترده پژوهشی و تجربی دامداران منطقه، بیم آن می‌رود که در صورت نبود برنامه‌ریزی، این دانش بومی و تجربی به تدریج تحلیل رود یا نادیده گرفته شود.

 بهره‌گیری از این دانش و تلفیق آن با فناوری‌های نوین، نه تنها تولید را پایدار و اقتصادی می‌کند، بلکه موقعیت استان سمنان را به عنوان قطب دام سبک بومی کشور تثبیت خواهد کرد؛ امری که پایداری معیشتی دامداران و رونق اقتصادی روستاهای منطقه را تضمین می‌کند.

مجموع این عوامل باعث شده تا طرح‌های اصلاح نژاد و حفاظت ژنتیکی گوسفند سنگسری به عنوان یک اولویت راهبردی در جهاد کشاورزی سمنان مطرح باشد.

 به ویژه آنکه در اسناد بالادستی و برنامه راهبردی این وزارتخانه، ارتقاء بهره‌وری دام سبک و حفاظت از نژادهای بومی، جایگاهی محوری یافته است.

 به نظر می‌رسد استمرار این سیاست‌ها به پشتوانه علم، تجربه و مطالبه اجتماعی، کلید حفظ و توسعه پایدار یکی از ارزشمندترین ذخایر ژنتیکی دام کشور خواهد بود.

حمیدرضا عادل، معاون بهبود تولیدات دامی جهاد کشاورزی استان سمنان در همین رابطه ،گفت: در چارچوب برنامه‌های اصلاح نژادی، مجموعه‌ای از اقدامات تخصصی در ایستگاه پرورش و اصلاح نژاد گوسفند سنگسری اجرا می‌شود تا ضمن صیانت از این نژاد بومی ارزشمند، عملکرد تولیدی و تولیدمثلی آن نیز بهبود یابد.

وی افزود: یکی از مهم‌ترین بخش‌های این برنامه، برآورد میزان خویشاوندی در گله با همکاری مرکز اصلاح نژاد دام کشور است تا از بروز هم‌خونی و پیامدهای منفی آن در جمعیت دام جلوگیری شود.

عادل ادامه داد: در این طرح همچنین انتخاب قوچ‌ها و میش‌های مناسب برای جایگزینی دام‌های مولد حذف‌شده انجام می‌شود تا ترکیب ژنتیکی گله به شکل اصولی مدیریت و تقویت شود.

او بیان کرد: اجرای عملیات همزمان‌سازی فحلی و انجام جفت‌گیری‌های کنترل‌شده از دیگر برنامه‌هایی است که با هدف افزایش راندمان تولید و بهبود نتایج اصلاح نژادی در این ایستگاه انجام می‌شود.

معاون بهبود تولیدات دامی جهاد کشاورزی استان  سمنان با اشاره به پیشینه فعالیت ایستگاه پرورش گوسفند سنگسری اظهار کرد: این مرکز با هدف حفاظت از سرمایه‌های ژنتیکی دام بومی استان سمنان ایجاد شده و نقش مهمی در نگهداری و تکثیر این نژاد ارزشمند دارد.

وی افزود: در حال حاضر حدود 570 رأس گوسفند سنگسری شامل میش، قوچ و بره در این ایستگاه نگهداری می‌شود و مدیریت گله بر اساس اصول علمی اصلاح نژاد و ثبت اطلاعات انجام می‌گیرد.

عادل عنوان کرد: تمامی عملیات اصلاح نژادی انجام‌شده در این ایستگاه در سامانه اصلاح نژاد دام سبک کشور ثبت می‌شود تا اطلاعات مربوط به گله به‌صورت دقیق و مستند در دسترس باشد.

معاون بهبود تولیدات دامی جهاد کشاورزی استان سمنان، خاطرنشان کرد: به‌منظور بهگزینی دقیق‌تر و تکمیل شجره گله، برای تمامی دام‌های مولد و همچنین بره‌های متولد شده در این مرکز شناسنامه صادر می‌شود.

عادل افزود: ثبت اطلاعات دام‌ها در سامانه ملی اصلاح نژاد امکان پایش بهتر وضعیت گله و برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای بهبود صفات تولیدی را فراهم می‌کند.

او اظهار داشت: در راستای نظارت بر روند فعالیت‌های ایستگاه، بازدیدی از سوی کارشناسان معاونت بهبود تولیدات دامی استان و مسئولان امور دام شهرستان دامغان انجام شده است.

عادل گفت: در این بازدید موضوعاتی مانند نحوه انجام تعهدات پیمانکار، روند ثبت اطلاعات در سامانه اصلاح نژاد دام سبک و همچنین بررسی مسائل و مشکلات موجود در ایستگاه مورد پیگیری قرار گرفت.

معاون بهبود تولیدات دامی جهاد کشاورزی استان سمنان، یادآورشد: استمرار این برنامه‌ها می‌تواند نقش مؤثری در حفظ نژاد بومی سنگسری و تقویت ظرفیت‌های تولید دام سبک در استان سمنان ایفا کند.

گوسفند سنگسری یکی از نژادهای بومی و شناخته‌شده دام سبک در ایران است که نام آن سال‌هاست با دامداری مناطق کوهستانی و نیمه‌خشک استان سمنان گره خورده است.

اهمیت این نژاد فقط در تولید گوشت یا سازگاری با اقلیم محدود نمی‌شود، بلکه حفظ آن به معنای صیانت از یک سرمایه ژنتیکی بومی است که در صورت بی‌توجهی، به‌سادگی قابل جایگزینی نیست.

 به همین دلیل، هر برنامه اصلاح نژادی در این حوزه، فقط یک اقدام اجرایی نیست، بلکه بخشی از سیاست حفظ ذخایر ژنتیکی کشور به شمار می‌آید.

در شرایطی که در بسیاری از جمعیت‌های دامی، خطر هم‌خونی و کاهش تنوع ژنتیکی به‌عنوان یک تهدید جدی شناخته می‌شود، اجرای برنامه‌های علمی برای برآورد خویشاوندی گله اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

مدیریت علمی گله‌ها؛ راهکار افزایش بهره‌وری تولید 

 یافته‌های پژوهشی مرتبط با گوسفند سنگسری نیز نشان می‌دهد که این نژاد از نظر ژنتیکی مورد توجه محافل علمی بوده و بررسی‌های مولکولی درباره آن انجام شده است.

 اشاره به شناسایی چند آلل در جمعیت سنگسری در مطالعات تخصصی، خود نشانه‌ای از اهمیت این نژاد در تحقیقات ژنتیک دام در ایران است.

از منظر تولید، اصلاح نژاد در گوسفند سنگسری فقط به انتخاب ظاهری دام‌های برتر محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از اقدامات تخصصی مانند کنترل جفت‌گیری، جایگزینی اصولی دام‌های مولد، ثبت شجره و مدیریت هم‌زمانی فحلی را دربر می‌گیرد.

همین رویکرد باعث می‌شود بهره‌وری گله به‌تدریج افزایش یابد و در عین حال، پایه ژنتیکی جمعیت نیز حفظ شود.

 در واقع، هدف این برنامه‌ها آن است که بدون از بین رفتن اصالت نژاد، بازده تولیدی و تولیدمثلی آن بهبود پیدا کند.

ثبت اطلاعات ژنتیکی دام‌ها در مسیر اصلاح نژاد 

یکی از محورهای مهم در چنین طرح‌هایی، مستندسازی دقیق اطلاعات دام‌هاست.

 صدور شناسنامه برای دام‌های مولد و بره‌های تازه متولد شده و ثبت داده‌ها در سامانه ملی اصلاح نژاد دام سبک، به معنای ورود مدیریت گله از سطح سنتی به سطح داده‌محور است.

اصلاح نژاد بومی؛ تلفیق دانش دامداران و علم روز 

 این روند به کارشناسان اجازه می‌دهد تا مسیر تبار، میزان خویشاوندی، ویژگی‌های تولیدی و نتایج انتخاب‌های انجام‌شده را با دقت بیشتری رصد کنند و بر اساس آن تصمیم بگیرند.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر روشن می‌شود که بدانیم مطالعات علمی درباره دام‌های بومی ایرانی بارها بر نقش تنوع ژنتیکی در پایداری تولید تأکید کرده‌اند.

 در گزارش‌های پژوهشی مرتبط با گوسفندان ایرانی، موضوع هم‌خونی و تأثیر آن بر افت عملکرد نیز به‌عنوان یک هشدار جدی مطرح شده است.

بنابراین، اجرای عملیات اصلاح نژادی در ایستگاه سنگسری را می‌توان پاسخی عملی به یک نیاز علمی و دامپروری دانست؛ نیازی که اگر به‌موقع مدیریت نشود، هم کیفیت گله و هم ظرفیت تولید تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

گامی برای پایداری تولید گوشت و امنیت غذایی کشور

از سوی دیگر، وجود حدود 570 رأس دام در این ایستگاه نشان می‌دهد که این مرکز تنها یک واحد نگهداری دام نیست، بلکه به‌نوعی بانک زنده ژنتیکی برای یک نژاد بومی مهم به حساب می‌آید.

 در چنین مراکزی، هر تصمیم اصلاحی می‌تواند بر نسل‌های بعدی اثر بگذارد و به همین دلیل، نظارت کارشناسی و ثبت دقیق عملیات از اهمیت مضاعف برخوردار است.

بازدیدهای میدانی و پیگیری تعهدات اجرایی نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند.

نکته قابل توجه آن است که اصلاح نژاد در نژادهای بومی، برخلاف برداشت عمومی، به معنای تغییر هویت ژنتیکی دام نیست، بلکه هدف آن تقویت ویژگی‌های مطلوب در همان چارچوب بومی است.

این رویکرد برای گوسفند سنگسری از آن جهت اهمیت دارد که این نژاد باید هم اصالت خود را حفظ کند و هم در برابر نیازهای جدید تولیدی، کارآمدتر شود.

انتهای پیام/363/