«تعزیه» تلفیق آموزه‌های دینی با جذابیت‌های نمایشی در میدان نبرد فرهنگی

به گزارش خبرگزاری تسنیم از اراک، تعزیه، آیینی دیرینه و هنر منبر عاشورایی، سال‌های سال است که در قامت یکی از اصیل‌ترین جلوه‌های فرهنگ شیعی، پیام کربلا را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کند و پیوند این هنر با ارزش‌های دینی و ظرفیت بالای آن در انتقال مفاهیم اخلاقی و حماسی، از آن گوهری ناب در گنجینه فرهنگ ملی ساخته است.

در این میان، استان مرکزی جایگاهی ویژه و تاریخی در پرورش و پاسداشت این آیین دارد و شهر اراک، به‌عنوان مرکز این استان، از دوره قاجار و هم‌زمان با شکل‌گیری شهر، میزبان تعزیه‌های منظمی بوده، هرچند که این سنت پیش از آن نیز در روستاهای پیرامون ریشه داشته بطوریکه از تفرش، شازند، زرندیه و ساوه بعنوان قطب های تعزیه یاد می شود با این حال و با وجود فراز و نشیب‌هایی که بر این مسیر سایه انداخت و سال‌هایی که این آیین مجال بروز نیافت، اما از دهه شصت به این سو، تعزیه در این استان به شکل سنتی خود احیا شد و همچنان در این دیار زنده و پویا باقی مانده است .

همزمان با ایام ماه محرم و ایام برگزاری محافل مختلف تعزیه در استان مرکزی، خبرنگار خبرگزاری تسنیم در میزگردی تخصصی با عنوان “تعزیه، هنر اصیل ایرانی” با حضور “مهدی نوری” و “حسین منصور” از هنرمندان با سابقه تعزیه استان به بررسی ابعاد مختلف تعزیه و شبیه خوانی پرداخته که مشروح این میزگرد در زیر می آید:

*برای بقای تعزیه، هم نیازمند بازآفرینی برای نسل امروزیم و هم حمایت نهادی

*استان مرکزی؛ مهد تعزیه اصیل، سیار و متنوع ایران

*از نمادپردازی تا روایت رنگ‌ها در تعزیه

*تعزیه؛ پلی از حماسه کربلا به هویت و معنای نسل امروز

*تعزیه اصیل؛ پیوند تجربه پیشکسوتان با فناوری‌های نوین برای تربیت نسل جدید

تسنیم: استان مرکزی به یکی از قطب‌های اصلی تعزیه در کشور شناخته می‌شود. این جایگاه چگونه به دست آمده و چه ویژگی‌هایی آن را از سایر نقاط کشور متمایز کرده است؟

نوری: استان مرکزی را بی‌گمان باید یکی از کهن‌ترین و تأثیرگذارترین هنر تعزیه در ایران دانست؛ جایگاهی که ریشه در باورهای عمیق مذهبی و همچنین ظرفیت‌های فرهنگی و هنری این خطه دارد. این جایگاه والا، حاصل قرن‌ها تداوم و پاسداری از این آیین است؛ چنان‌که تعزیه در شهرهایی همچون تفرش، فراهان، اراک و شازند، پیشینه‌ای بیش از چهار قرن دارد و در برخی مناطق مانند تفرش، اجرای آن به دوره صفویه بازمی‌گردد.

این عمق تاریخی، استان مرکزی را به پایگاهی مستحکم برای حفظ و انتقال آیین‌های عاشورایی مبدل کرده است. دلیل دیگر برتری این استان، پویایی و حیات گسترده این هنر در عصر حاضر است. با وجود قدمت دیرینه، تعزیه در استان مرکزی تنها به گذشته تاریخی محدود نشده و با تشکیل ده‌ها گروه تعزیه‌خوان و حضور بیش از هزاران هنرمند، همچنان در کوی و برزن جریان دارد.

این عزم و ارادت مردمی، همراه با حمایت نهادهای فرهنگی مانند ثبت آیین‌های عاشورایی استان در فهرست آثار ملی، برگزاری همایش‌های تخصصی برای آسیب‌شناسی، و تشکیل شورای جوانان تعزیه، نشان‌دهنده یک اکوسیستم زنده و پویاست که برای حفظ و انتقال این میراث به نسل‌های آینده برنامه‌ریزی می‌کند. این تلاش‌ها، استان مرکزی را نه‌فقط به عنوان یک قطب تاریخی، بلکه به عنوان یک پیشگام و متولی اصلی در عرصه حفظ و ترویج هنر تعزیه در تراز کشوری و حتی فراملی معرفی می‌کند.

منصور: آنچه استان مرکزی را از سایر مناطق کشور متمایز می‌سازد، تنوع و غنای بی‌نظیر اجراهای تعزیه در بسترهای گوناگون است. از یک سو، آیین منحصربه‌فرد «تعزیه سیار» در بازار سرپوشیده و تاریخی اراک با قدمتی بیش از 200 سال، نمادی از پیوند این هنر با بافت شهری و زندگی روزمره مردم است؛ اجرایی که با عبور دسته‌های شبیه‌خوان از میان راسته‌های بازار و بهره‌گیری از آکوستیک طبیعی سقف‌های قوسی، تجربه‌ای بی‌بدیل را رقم می‌زند. از سوی دیگر، در روستای کهن وفس، تعزیه‌ای با اشعاری به زبان محلی (تاتی) و نسخه‌هایی با قدمت نزدیک به 230 سال، اصالت و تنوع زبانی و فرهنگی را به نمایش می‌گذارد. همچنین، وجود تعزیه‌خوانان حرفه‌ای و پرآوازه‌ای که در مناطق مختلف استان و بیشتر آنان از خطه تفرش و فراهان برخاسته‌اند، و نیز نسخه‌های معتبری همچون نسخ میر انجم تعزیه‌نویس شازندی، استان مرکزی را به یک مرجع و الگو در سطح ملی تبدیل کرده است.

تسنیم: با توجه به تهاجم فرهنگی و فاصله گرفتن برخی از جوانان از مفاهیم دینی، تعزیه به عنوان یک هنر اصیل چه ظرفیتی برای جذب نسل جوان به معارف حسینی دارد؟

نوری: در شرایطی که هجمه های فرهنگی و انبوهی از سرگرمی های سطحی و محتوای بیگانه، ذهن و قلب نسل جوان را نشانه رفته، هنر اصیل تعزیه همچون گوهری ناب، ظرفیتی کم نظیر برای جذب آنان به معارف حسینی دارد.

رمز ماندگاری این هنر، در دوگانه «آموزه و جذابیت» نهفته است، تعزیه تنها یک روایت مذهبی نیست؛ یک مجموعه نمایشی کامل با ابعاد گوناگون موسیقی یعنی با بهره‌گیری از دستگاه‌های آواز ایرانی، ادبیات غنی، نمادپردازی قدرتمند، رنگ ها، لباس ها و صحنه پردازی هایی است که می توانند مخاطب جوان را درگیر و مجذوب کنند.

جوان امروز که با زبان فیلم، سریال و تئاتر بیگانه نیست، در تعزیه یک نمایش زنده، حماسی و مهیج می بیند که در آن، مفاهیم والای ایثار، شهادت، ظلم ستیزی، حق طلبی و امر به معروف نه در قالب خطابه های خشک، بلکه در بستری از احساس، حرکت، موسیقی و شور حسینی منتقل می شود که این هنر دینی بدون تحمیل و مستقیم گویی، باورها را به ژرف ترین لایه های وجود مخاطب می نشاند.

منصور: علاوه بر جذابیت هنری، تعزیه این شانس را به جوانان میدهد که نقش و هویت خود را در این روایت تاریخی بیابند، جوان امروز که تشنه معنا، حقیقت و قهرمانان راستین است، در واقعه کربلا و شخصیت های آن، نمادهای زنده از مقاومت و آزادگی را می‌بیند که هیچ مرز زمانی ندارد.

تعزیه با به صحنه آوردن این شخصیتها و مبارزاتشان، یک هم ذات پنداری عاطفی در جوان ایجاد می‌کند و او را به بخشی از این حماسه جاودان تبدیل می سازد، از طرفی، استفاده از اشعار محلی، فضای بومی و سنتهایی که با فرهنگ ایرانی گره خورده، حس تعلق را در نسل جدید تقویت می کند.

امروزه شاهد حضور جوانان در گروه های تعزیه خوانی، احیای آیین هایی مانند تعزیه سیار در اراک و حتی روایت های نوین از این هنر هستیم که ثابت می کند اگر تعزیه در قالبی متناسب و با ابزارهای ارتباطی امروز ارائه شود، نه تنها کهنه نمی شود بلکه می تواند پلی بین نسل جوان و معارف ناب حسینی باشد و آنان را از انفعال و سرخوردگی به یک حرکت آگاهانه و عاشقانه برای دفاع از ارزش ها سوق دهد.

تعزیه یک شانس رو به جوانان می‌دهد که شانس خودشان را در این هنر تاریخی پیدا کنند. اگر متولی ها بتوانند تعزیه را مثل درس های دیگر در مدارس و دانشگاه‌ها آموزش دهند؛ دید جوانان به تعزیه تغییر می‌کند و کسانی که در مراسم تعزیه حضور پیدا نکردند، با هنر تعزیه خوانی آشنا می‌شوند.

تسنیم: تعزیه تلفیقی از هنر، موسیقی، شعر و نمایش است. این عناصر چگونه در کنارهم قرار می‌گیرند تا بتوانند مفاهیم ظریف عاشورا رو منتقل کنند؟

نوری: تعزیه را می‌توان یک «کلان‌اثر» یا «هنر میان‌رشته‌ای» دانست که رمز ماندگاری و تأثیرگذاری آن، در هم‌نشینی و گفتگوی عمیق سه رکن اصلی «شعر»، «موسیقی» و «نمایش» با یکدیگر است.

این عناصر نه در کنار هم که در دل هم قرار می‌گیرند تا مفاهیم بلند و ظریف عاشورا را بی‌واسطه و ملموس به مخاطب منتقل کنند و در حقیقت، همان‌طور که از یک کیسه خون اهدایی فرآورده‌های متفاوتی با کاربردهای گوناگون تولید می‌شود، در تعزیه نیز هر عنصر هنری برای القای لایه‌ای از معنا به کار گرفته می‌شود و مخاطب با تمام حواس خود، درگیر روایت عاشورا می‌شود.

منصور: شاید کلید اصلی انتقال مفاهیم، در رنگ و نمادهای نمایشی باشد. تعزیه برای ایجاد یک روایت بصری قدرتمند، از نظامی از قراردادهای رنگی بهره می‌برد که برای مخاطب آشنا و گویاست؛ نظامی که ریشه در عرفان اسلامی و مفاهیم نمادین دارد.

رنگ‌ها، پیش از آنکه کلامی به زبان آید، جایگاه هر شخصیت را در نبرد خیر و شر مشخص می‌کنند. اولیاء و شخصیت‌های مثبت یعنی به‌جز سادات جامه سفید بر تن دارند که نماد پاکی و خلوص است و سادات با جامه سبز، نشان‌دهنده بهشت و ایمان، از دیگران متمایز می‌شوند.

در طرف مقابل، اشقیاء و لشکریان دشمن با جامه سرخ یعنی رنگ‌هایی مانند قرمز، نارنجی که نماد آتش و دوزخ است، معرفی می‌شوند. حتی شخصیت‌های در حال تحول مانند «حر بن یزید ریاحی» با جامه زرد، نماد تردید و تغییر، از این قاعده مستثنی نیستند.

این زبان بصری، بلافاصله و بدون نیاز به مقدمه، مخاطب را درگیر «جدال ابدی خیر و شر» می‌کند و بدین ترتیب، مفاهیم عاشورا در قالب نمادهایی حسی، عمیقاً در ضمیر بیننده نقش می‌بندد ولی در دو تعزیه امام حسین(ع) جامعی به رنگ قرمز بر تن داشته تعزیه یاقوت و زمرد و تعزیه عیدی خواستن حسنین(ع) است.

تسنیم: در مجموع بفرمایید نقش رنگ‌ها، لباس‌ها. نمادها و ابزار در تعزیه چیست و چگونه به شناسایی شخصیت های اولیا و اشقیا و انتقال مفهوم کمک می‌کند؟

نوری: قاعده اصلی رنگ‌ها در تعزیه، بر پایه دوگانه متقابل اولیا و اشقیا بنا شده بطوریکه اولیا یا شخصیت‌های مثبت، عمدتاً از دو رنگ سبز که مخصوص سادات و نشانه‌ای از بهشت، ایمان و حیات جاودانه است و سفید که نشان پاکی، خلوص و تقوا بوده و توسط سایر اولیا شناخته می شوند.

در سوی مقابل، اشقیا یا شخصیت‌های منفی، جامه‌ای به رنگ سرخ یا نارنجی بر تن دارند که نماد آتش، دوزخ و سرکشی است و در فرهنگ قرآنی با پوشش کافران گره خورده که این نظام دوگانه، جدال حق و باطل و خیر و شر را حتی در سکوت و بدون حرکت، بر صحنه تعزیه به تصویر می‌کشد.

اما این زبان بصری به رنگ‌ها محدود نمی‌شود و ابزار و نشانه‌ها نیز برای ایجاد تمایز و انتقال مفهوم به کار می‌روند بطوریکه برخی شخصیت‌ها با اشیاء خاصی مانند ابزار نظامی خاص یا پرچم‌های ویژه شناخته می‌شوند و هر کدام بار معنایی خاصی را حمل می‌کنند که این هم‌نشینی هدفمند رنگ‌ها، نمادها و لباسها است که باعث می‌شود تعزیه بتواند مفاهیم عمیق عاشورا را با زبانی حسی و جهانی به مخاطب منتقل کند و او را درگیر روایت کند.

منصور: در هنر آیینی تعزیه، رنگ‌ها، لباس‌ها و نمادها، نقشی فراتر از یک عنصر تزئینی یا تصادفی دارند؛ آنها حکم زبانی بصری و قراردادی را ایفا می‌کنند که پیش از هر کلامی، جایگاه شخصیت‌ها را در نبرد ابدی حق علیه باطل برای مخاطب آشکار می‌سازد.

این نظام نمادین، ریشه در باورهای عمیق عرفانی و قرآنی دارد و به مخاطب کمک می‌کند تا بدون نیاز به توضیح اضافی، ماهیت هر شخصیت را درک کند.

تسنیم: تعزیه به عنوان یک میراث معنوی ثبت شده، با چه چالش هایی برای حفظ و استمرار مواجه است و برای رفع آنها چه راهکارهایی وجود دارد؟

نوری: در اخبار دیدم که تعزیه، به عنوان میراث گران‌بهای معنوی که در فهرست میراث ناملموس یونسکو به ثبت رسید، امروز با چالش‌های جدی برای حفظ و استمرار روبروست، یکی از مهم‌ترین این چالش‌ها، نبود متولی مشخص و حمایت‌های نهادی کافی است؛ به‌گونه‌ای که برغم حمایت‌های خوب و قابل توجه بعد از انقلاب اسلامی اما این حمایت های به اندازه کافی و جامع برای همه نیست و این هنر اصیل بین دستگاه‌های مختلف سرگردان مانده و از کمبود بودجه، بیمه و پشتیبانی صنفی رنج می‌برد.

در کنار آن، کاهش فضاهای اجرا و همچنین تغییر کاربری موقوفاتی که به‌صراحت برای برگزاری تعزیه وقف شده‌اند، این هنر را با محدودیت‌های جدی مواجه ساخته است . از سوی دیگر، خطر فراموشی نسخه‌های کهن و تجربه‌های ناب پیشکسوتان، که هر یک گنجینه‌ای از دانش شفاهی هستند، با افزایش سن آنان به یکی از دغدغه‌های اصلی تبدیل شده است.

فاصله گرفتن نسل جوان از این هنر که با زبان و رسانه‌های امروزی مانوس‌تر است، چالش دیگری است که نیازمند بازآفرینی در قالب‌های جدید است، بی‌آنکه اصالت آن خدشه‌دار شود. متاسفانه در شهر ما مکان سرپوشیده برای اجرای تعزیه در فصل سرما و گرما وجود ندارد.

منصور: برای برون‌رفت از این چالش‌ها، راهکارهایی چندلایه و عملی وجود دارد که می‌تواند این هنر را دوباره به حیات پویا بازگرداند. آموزش و پژوهش، کلید اصلی این مسیر است؛ برگزاری کارگاه‌های تخصصی و ورود آموزش تعزیه به مدارس و مراکز دانشگاهی، می‌تواند نسلی جوان و آگاه را پرورش دهد که هم به این هنر عشق بورزند و هم آن را به‌درستی فراگیرند.

ثبت ملی و پیگیری ثبت جهانی نه‌تنها به شناسایی و اعتباربخشی به این هنر کمک می‌کند، بلکه راه را برای دریافت حمایت‌های بین‌المللی نیز هموار می‌سازد و خوشبختانه تجربه‌های موفقی نظیر احیای تعزیه 150 ساله در روستای حصار حسنبیک، نشان می‌دهد که با اتکا به مشارکت مردمی، پیوند نسل‌ها و تلفیق هوشمندانه سنت با فناوری‌های نوین مانند استفاده از استودیو برای حفظ کیفیت صدا، می‌توان نه‌تنها این میراث را زنده نگه داشت، بلکه به عاملی برای همبستگی اجتماعی و حتی مهاجرت معکوس به روستاها تبدیل شد.

متاسفانه در شهرستانی مانند زرندیه هر محله ای یک میدان تعزیه وجود دارد و از حمایت های متولیان برای یک حسینیه سرپوشیده در مرکز شهر برخوردار نبوده و مانند حسینیه سر پوشیده امیرآباد در نهایت، ایجاد خانه‌های تعزیه در بناهای تاریخی و اختصاص مکان‌های اجرایی مناسب و همچنین مستندسازی کامل نسخه‌ها و تجربه‌های پیشکسوتان، گام‌های ضروری برای تبدیل این هنر از یک میراث در معرض خطر به یک جریان زنده و پویا در فرهنگ معاصر ایران است .

تسنیم: برای انتقال این هنر اصل به نسل های آینده و تربیت تعزیه خوان جدید چه باید کرد؟

نوری: انتقال هنر اصیل تعزیه به نسلهای آینده و تربیت تعزیهخوانان جدید، یک ضرورت فرهنگی برای پاسداشت این میراث معنوی است. این مهم، نیازمند عزمی جمعی، برنامهریزی دقیق و بهره‌گیری از روشهای نوین آموزشی در کنار حفظ ریشه‌های سنتی است.

یکی از مؤثرترین راه‌ها، ورود آموزش تعزیه به بستر آموزشوپرورش و مراکز فرهنگی است چراکه مدرسه کانون اصلی تربیت و فرهنگ‌پذیری نسل آینده است.

منصور: تربیت نسل جدید نباید به قیمت از دست دادن ریشه‌های اصیل تعزیه تمام شود. تعزیه‌خوانان پیشکسوت بر این باورند که آموزش باید بر مبنای تعزیه ناب و سنتی باشد و تعزیه باید در مدار اصالت خود حرکت کند.

به همین دلیل، برخی از استادان این عرصه با تکیه بر سال‌ها تجربه، روش‌های علمی و آموزشی خاص خود را برای انتقال دانش به جوانان ابداع کرده‌اند اما در عین حال، استفاده از فناوری‌های نوین که مخالفتی با چارچوب‌های اصلی ندارد، می‌تواند تعزیه را برای مخاطب امروز جذاب‌تر کند.

در کنار آن، برگزاری کارگاه‌ها و فضاهای آزمایشی برای آموزش و تجربه، از ضروریات این مسیر است چذاکه برای رشد و تداوم تعزیه، تنها آموزش کافی نیست؛ پژوهش، فراهمسازی بسترهای اجرایی و حمایت مالی و معنوی نهادهای فرهنگی و دولتی نیز حیاتی است.

احیای تعزیه سیار در بازار تاریخی اراک پس از بیش از 3 دهه، نمونه‌ای از موفقیت این حمایت‌ها به شمار می رود که با همت پیشکسوتان، شورای تعزیه، اداره ارشاد و مشارکت بازاریان ممکن شد و این رویداد نشان داد که تعزیه همچنان ظرفیت جذب مخاطب گسترده را دارد و با حمایت درست، می‌تواند به عنوان یک جریان زنده و پویا تداوم یابد، به ویژه آنکه کودکان، به عنوان مخاطبان اصلی تعزیه، می‌توانند با این هنر، آداب اسلامی و تربیتی را به بهترین شکل فراگیرند.

گفت‌و‌گو از: فاطمه نوری

انتهای پیام/711/