حمایت جدید از مادران / خبر مهم برای مادران باردار و دارای فرزند خردسالانتقام در منظومه اسلامی؛ مفهومی الهی برای اقامه عدالت و بازدارندگی
نشست علمی «بازخوانی الهیاتِ انتقام و خونخواهی در تاریخ اسلام و انقلاب اسلامی» با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران حوزه تاریخ، الهیات و اندیشه سیاسی برگزار شد.
به گزارش خبرگزاری مهر، نشست علمی «بازخوانی الهیاتِ انتقام و خونخواهی در تاریخ اسلام و انقلاب اسلامی» به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی با حضور عباس سلیمینمین مدیر دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران، دکتر سعید طاووسی مسرور تاریخپژوه و استادیار دانشگاه علامه طباطبایی، حجتالاسلام مهدی عامری شهرابی استاد حوزه علمیه تهران و دکتر مجتبی سلطانی احمدی تاریخپژوه و دانشیار دانشگاه پیام نور برگزار شد.
در این نشست، ابعاد مختلف مفهوم انتقام و خونخواهی در قرآن، سیره پیامبر اکرم(ص)، تاریخ تشیع و انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار گرفت و سخنرانان با رویکردهای تاریخی، الهیاتی و اندیشهای، نسبت این مفهوم با عدالت، بازدارندگی، عزت، نصرت الهی و مقابله با ظلم را تبیین کردند.
مجتبی سلطانی احمدی: انتقام در اسلام، مفهومی عدالتمحور و بازدارنده است
مجتبی سلطانی احمدی، تاریخپژوه و دانشیار دانشگاه پیام نور، در آغاز این نشست با بیان اینکه انتقام و خونخواهی در منظومه اسلامی برخلاف برخی برداشتهای رایج، صرفاً واکنشی احساسی یا شخصی به ظلم و جنایت نیست، اظهار کرد: این مفهوم ریشهای عمیق در قرآن، سنت، فقه و تاریخ تشیع دارد و در پیوند با عدالت، قصاص، نصرت مظلوم و جلوگیری از تکرار ظلم معنا پیدا میکند.
وی با اشاره به اهداف این نشست افزود: چهار محور اصلی در این برنامه دنبال میشود که شامل «انتقام و خونخواهی در قرآن و الهیات اسلامی»، «انتقام و خونخواهی در عصر پیامبر اکرم(ص) و سیره نبوی»، «الهیات خونخواهی در تاریخ تشیع و قرون نخستین» و «انتقام و خونخواهی در تاریخ معاصر ایران و انقلاب اسلامی» است.
قصاص؛ جلوهای از رحمت الهی
سلطانی احمدی با تأکید بر اینکه رحمت در منظومه اسلامی تنها به گذشت و مدارا محدود نمیشود، تصریح کرد: قصاص نیز در جایگاه خود از مظاهر رحمت الهی است؛ زیرا قرآن کریم آن را مایه حیات جامعه معرفی میکند. از این منظر، انتقام زمانی مشروع و معنادار است که در خدمت عدالت، حفظ حیات اجتماعی و جلوگیری از تکرار ظلم قرار گیرد، نه آنکه به انتقامجویی شخصی و هیجانی تقلیل یابد.
تداوم سنت پیامبرکشی در عصر جدید
وی با اشاره به سنت پیامبرکشی و صالحکشی در بنیاسرائیل که در قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته است، اظهار داشت: این سنت در عصر مدرن نیز از سوی جریان صهیونیسم و قدرتهای استکباری بازتولید شده است. به گفته او، ترور عالمان و رهبران دینی، از جمله شهادت رهبر شهید ایران، امتداد همان الگوی تاریخی حذف رهبران الهی است و این پرسش را پیش روی جهان قرار میدهد که چرا عالم مدرن حضور و هدایتگری عالمان ربانی را برنمیتابد.
انتقام در سیره نبوی تابع مصلحت و بازدارندگی است
این تاریخپژوه با استناد به سیره پیامبر اکرم(ص) گفت: مقابله با چهرههایی مانند کعب بن اشرف، ابن ابیالحقیق و دیگر طراحان جنگ و ناامنی، با هدف خنثیسازی تهدیدهای سازمانیافته علیه جامعه اسلامی صورت گرفت؛ اما در مقابل، پیامبر در مواردی مانند وحشی، قاتل حضرت حمزه(ع)، به دلیل وجود مصلحتی برتر از انتقام گذشت.
وی نتیجه گرفت که در منطق اسلام، معیار انتقام، تشخیص ولی جامعه و مصالح کلان اسلام است، نه احساسات فردی؛ ازاینرو انتقام باید عقلانی، بازدارنده و مبتنی بر تدبیر باشد.
حجتالاسلام مهدی عامری شهرابی: انتقام در الهیات شیعه از توحید آغاز میشود
حجتالاسلام مهدی عامری شهرابی، استاد حوزه علمیه تهران، در ادامه نشست با اشاره به پیام امام خمینی(ره) به حجاج پس از پذیرش قطعنامه، گفت: معمولاً از این پیام تنها تعبیر «جام زهر» نقل میشود، در حالی که این پیام بیستصفحهای سرشار از مباحث مربوط به مبارزه، مقاومت، انتقام و حرکت است.
وی افزود: متأسفانه کسانی که خود اهل سازش هستند، از این پیام تنها دو کلمه را برجسته کردهاند، در حالی که متن کامل آن سراسر قهر، غضب، مبارزه، انتقام و پیشرفت است، نه شکست. به گفته وی، مطالعه کامل این پیام نشان میدهد چگونه از یک متن حماسی، تفسیری مبتنی بر شکست ارائه شده و سخنان امام خمینی(ره) تحریف شده است.
«انتقام سخت» پشتوانه الهیاتی دارد
عامری شهرابی با اشاره به تعبیر «انتقام سخت» در پی شهادت سردار شهید حاج قاسم سلیمانی اظهار داشت: این مفهوم را نباید صرفاً سیاسی یا هیجانی تلقی کرد، بلکه دارای پشتوانهای عمیق در الهیات شیعه است.
وی ادامه داد: در ادبیات قرآن، «ذوانتقام» از صفات الهی است؛ بنابراین انتقام میتواند فعلی مقدس و الهی باشد. همچنین در منطق قرآن، انتقام با عزت، غلبه و پیروزی گره خورده است و تا زمانی که احساس عزت و پیروزی در جامعه شکل نگیرد، انتقام به معنای کامل خود تحقق نمییابد.
انتقام حقیقی با عزت و نصرت الهی پیوند دارد
استاد حوزه علمیه تهران با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب درباره اخراج آمریکا از منطقه به عنوان انتقام، تصریح کرد: انتقام حقیقی از عزت، قدرت و چیرگی برمیخیزد و هنگامی محقق میشود که جامعه احساس پیروزی کند.
وی افزود: خداوند در قرآن وعده داده است «حقّاً علینا نصر المؤمنین» و خود را متکفل یاری مؤمنان و گرفتن حق مظلوم از ظالم معرفی کرده است؛ ازاینرو انتقام مقدس صرفاً واکنشی سیاسی یا احساسی نیست، بلکه حرکتی در امتداد سنت الهی و همراه با نصرت خداوند است.
خونخواهی؛ بخشی از منظومه اعتقادی شیعه
عامری شهرابی با بیان اینکه انتقام در منظومه اعتقادی شیعه از توحید آغاز میشود و در نبوت، امامت، ظهور و معاد استمرار مییابد، اظهار کرد: مفاهیمی همچون «ثارالله»، زیارت عاشورا، دعاهای صحیفه سجادیه و آموزههای مربوط به قیام حضرت ولیعصر(عج)، همگی نشان میدهند که خونخواهی از مظلومان و مقابله با ظالمان بخشی از الهیات شیعه است.
وی تأکید کرد: در برابر این منظومه، قرائتی با عنوان «اسلام رحمانی» قرار دارد که میکوشد صفاتی مانند عزت، قهر، غضب و «ذوانتقام» بودن خداوند را نادیده بگیرد و همه دین را به رحمت و مدارا فروبکاهد؛ در حالی که بر اساس قرآن، سیره اهلبیت(ع) و بیانات رهبر انقلاب، عفو نیز جایگاه مشخص خود را دارد و هرجا به ذلت، سازش و تضعیف جبهه حق بینجامد، دیگر فضیلت محسوب نمیشود.
سعید طاووسی مسرور: ناتوانی از انتقام به معنای چشمپوشی از آن نیست
سعید طاووسی مسرور، تاریخپژوه و استادیار دانشگاه علامه طباطبایی، در بخش دیگری از این نشست اظهار کرد: در اندیشه شیعه، انتقام حقی مشروع در برابر ظلم و خون به ناحق ریختهشده است، اما تحقق آن به فراهم بودن شرایط بستگی دارد.
وی افزود: هرچند بسیاری از ائمه(ع) و بزرگان شیعه به شهادت رسیدند و امکان انتقام عملی فراهم نشد، اما هیچگاه اصل خونخواهی فراموش نشد؛ بلکه این باور وجود داشت که اگر در دنیا امکان تحقق آن نباشد، در عصر ظهور یا در آخرت دادخواهی انجام خواهد شد.
زنده نگه داشتن یاد شهدا؛ استمرار مبارزه تاریخی
طاووسی مسرور با اشاره به نقش حافظه تاریخی در فرهنگ شیعه گفت: در دورههایی که امکان انتقام عملی وجود نداشت، زنده نگه داشتن یاد شهدا و ثبت مظلومیت آنان، خود بخشی از استمرار مبارزه بود.
وی افزود: عنوانهایی مانند «شهید اول»، «شهید ثانی» و «شهید ثالث» صرفاً نامگذاری نیست، بلکه حافظه تاریخی ظلم را زنده نگه داشته و مشروعیت ستمگران را به چالش کشیده است. به گفته او، همین مسئله سبب شد حکومتهایی مانند بنیامیه، بنیعباس و متوکل برای محو نام اهلبیت(ع) و جلوگیری از زیارت امام حسین(ع) تلاش گستردهای انجام دهند.
قصاص و قیام مختار؛ نمونههای انتقام مشروع
این تاریخپژوه با اشاره به قصاص قاتل امیرالمؤمنین(ع) توسط امام حسن مجتبی(ع) اظهار کرد: با وجود اجرای قصاص، بنا بر وصیت حضرت علی(ع)، اجازه داده نشد این اقدام به بهانهای برای ظلم و تعدی به دیگران تبدیل شود.
وی همچنین قیام مختار را نمونهای از انتقام مشروع و هدفمند در تاریخ شیعه دانست و گفت: هرچند درباره حکومت مختار اختلافنظر وجود دارد، اما خونخواهی امام حسین(ع) در روایات اهلبیت(ع) مورد تأیید قرار گرفته است.
افزایش هزینه ظلم؛ فلسفه انتقام در اندیشه شیعه
طاووسی مسرور با تأکید بر اینکه انتقام در اندیشه شیعه صرفاً واکنشی احساسی نیست، اظهار داشت: هدف آن جلوگیری از تکرار ظلم و افزایش هزینه ستم است. قیام مختار نشان داد که امامکشی بدون پاسخ نخواهد ماند و همین تجربه موجب شد حکومتهای بعدی، هرچند همچنان ائمه(ع) را به شهادت میرساندند، اما غالباً از تکرار الگوی عاشورا پرهیز کرده و شهادت امامان را پنهان یا طبیعی جلوه دهند.
وی همچنین با اشاره به اعتراض امام صادق(ع) نسبت به قتل معلّی بن خنیس، قصاص قاتل او و حمایت از خانواده شهدای قیام زید، گفت: مبارزه با ظلم و دفاع از خون مظلوم همواره بخشی از سیره ائمه(ع) بوده است و شیوه تحقق آن متناسب با شرایط هر دوره انتخاب میشد.
این استاد دانشگاه در پایان با اشاره به رفتار نادرشاه افشار پس از پیروزی بر عثمانی گفت: نادر ضمن گرفتن انتقام از عاملان جنایت، پیکر فرمانده عثمانی را با احترام بازگرداند تا نشان دهد در منطق اسلامی، انتقام با عدالت و اخلاق همراه است و دوران جنایتهای بیهزینه به پایان رسیده است.
عباس سلیمینمین: انتقام باید معطوف به مقابله با جریان سلطه باشد
عباس سلیمینمین، مدیر دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران، در بخش پایانی نشست با تأکید بر اینکه انتقام نباید صرفاً با رویکردی فردی تحلیل شود، اظهار کرد: اگر فقیه و رهبر جامعه اسلامی به دست دشمن به شهادت برسد، همه پیروان او مسئولیت دارند؛ اما این مسئولیت تنها به انتقام از یک فرد محدود نمیشود، بلکه باید در چارچوب مقابله با جریان تاریخی زیادهخواه جهانی فهم شود.
وی افزود: استمرار شعار خونخواهی امام حسین(ع) نیز از همین نگاه جریانی و تمدنی ناشی میشود و صرفاً به مجازات عاملان مستقیم یک حادثه محدود نیست.
حذف رهبران دینی بخشی از یک راهبرد تاریخی است
سلیمینمین با بیان اینکه جریان زیادهخواه جهانی از رسانه، ثروت، قدرت سیاسی و نظامی برای حذف رهبران جبهه حق بهره میگیرد، گفت: حذف شخصیتهایی مانند امام موسی صدر، آیتالله حکیم و دیگر چهرههای اثرگذار، اقدامی مقطعی نیست، بلکه بخشی از راهبرد این جریان برای جلوگیری از شکلگیری ظرفیتهای تهدیدکننده منافع خود است.
وی افزود: حتی خود جریان زورگوی غربی درباره امام خمینی(ره) نیز مدعی است که اگر پیش از پیروزی انقلاب ترور میشد، حکومت اسلامی شکل نمیگرفت و این جریان با چالش کمتری روبهرو میشد.
معیار انتقام، بیشترین ضربه به جریان باطل است
مدیر دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران تصریح کرد: معیار اصلی انتقام آن نیست که صرفاً یک فرد مانند ترامپ هدف قرار گیرد، بلکه باید دید کدام اقدام بیشترین آسیب را به جریان زیادهخواه وارد میکند.
به گفته وی، کاهش نفوذ آمریکا در غرب آسیا، تضعیف ساختارهای قدرت جریان سلطه و افزایش آگاهی عمومی نسبت به ماهیت این جریان، از مصادیق مؤثر انتقام به شمار میرود؛ زیرا انتقام حقیقی بیش از آنکه واکنشی احساسی باشد، راهبردی برای زمینگیر کردن جریان باطل و تقویت جبهه حق است.
انتقام نیازمند تدبیر و تشخیص مصالح عالیه است
سلیمینمین با تأکید بر اینکه انتقام باید در چارچوب تدبیر و مصالح عالیه دنبال شود، اظهار داشت: همانگونه که در سیره امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب، در برخی موارد زمان یا شیوه پاسخ به دلیل مصالح مهمتر تغییر کرده است، در موضوعاتی مانند «وعده صادق» نیز تصمیمگیری بر اساس مصلحت کلان جبهه مقاومت انجام شده، نه از سر سازش یا انفعال.
وی در پایان خاطرنشان کرد: انتقام علاوه بر مجازات دشمن، باید کارکردی راهبردی و بازدارنده داشته باشد؛ به گونهای که هم ساختار جریان باطل بیشترین آسیب را ببیند و هم شبکه انسانی آن احساس امنیت نکند. به گفته او، انتقام مؤثر، انتقامی است که بیشترین منفعت را برای جبهه حق و بیشترین هزینه را برای جریان باطل به همراه داشته باشد.
دیدگاهتان را بنویسید