آموزش «بوییدن» به کودکان؛ راهی برای بهبود سلامت روان و درک بهتر جهانسرنوشت نامعلوم مرسلین و دهها بنای وقفی کرمان
میراث فرهنگی با «وعده حفظ» حفظ نمیشود؛بنای تاریخی برای بقا نیازمند برنامه، کاربری مناسب و مدیریتی پاسخگو است.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از کرمان، بیمارستان تاریخی مرسلین کرمان سالهاست از یک بنای ارزشمند و ثبتشده در فهرست آثار ملی به ساختمانی فرسوده و در معرض تخریب تبدیل شده است؛ بنایی که طی یک سال و نیم گذشته بارها مورد بازدید مسئولان قرار گرفته و برای مرمت، احیا و بهرهبرداری از آن وعدههایی داده شده، اما بازدید اخیر مسئولان از این مجموعه بار دیگر این پرسش را پیش روی افکار عمومی قرار داده است که سهم «اقدام عملی» در حفاظت از میراث تاریخی کرمان چه میزان است؟
بیمارستان مرسلین البته تنها یک ساختمان قدیمی در کرمان نیست؛ این بنا بخشی از تاریخ اجتماعی و درمانی شهر کرمان محسوب میشود و داستان شکلگیری آن به دوره قاجار و حکومت مظفرالدین شاه بازمیگردد؛ زمانی که گروهی از مبلغان مسیحی تحت سرپرستی دکتر دادسن، از پزشکان نظامی ارتش بریتانیا، وارد کرمان شدند و در کنار فعالیتهای خیریه، فعالیتهای تبلیغی نیز داشتند.
این گروه پس از مدتی با اجازه حکومت وقت، بیمارستانی را در محدودهای که امروز خیابان باستانی پاریزی نامیده میشود احداث کردند؛ بیمارستانی که «مرسلین» نام گرفت و فعالیت آن تا سالها ادامه یافت و حتی پس از درگذشت دکتر دادسن در سال 1316 نیز فعال بود و تا پایان جنگ جهانی دوم به فعالیت خود ادامه داد.
با استقرار تدریجی نظام نوین درمانی در کشور، بیمارستان مرسلین تعطیل شد و ساختمان آن به مرور از چرخه استفاده خارج شد؛ اما مسئله اصلی از همینجا آغاز شد؛ بنایی که باید بهعنوان بخشی از میراث معماری و تاریخی کرمان حفاظت و برای آن کاربری مناسب تعریف میشد، سالها بدون استفاده و برنامه مشخص باقی ماند و در برابر عوامل طبیعی، فرسودگی و مداخلات انسانی آسیب دید.
بیمارستان مرسلین سرانجام در سال 1375 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید؛ با این حال ثبت ملی بهتنهایی نتوانست ضامن حفاظت از این مجموعه باشد و طی حدود سه دهه پس از ثبت، اقدام مؤثر و مستمری برای مرمت، نگهداری و احیای آن صورت نگرفت.
مسئله زمانی جدیتر شد که بخشی از ساختمان در پی بارندگیهای اواخر سال 1403 تخریب شد و وضعیت این بنای تاریخی بار دیگر به موضوع رسانهها و مطالبه دوستداران میراث فرهنگی تبدیل شد. اتفاقی که نشان داد فاصله میان «ثبت یک بنا» و «حفاظت واقعی از آن» میتواند بسیار زیاد باشد.
در اسفند سال 1403، مرتضی نیکرو، مدیرکل وقت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان کرمان، با حضور در مجموعه بیمارستان مرسلین از آمادگی این اداره کل برای حفظ، مرمت و احیای آن سخن گفت؛ اظهارنظری که بار دیگر امیدها برای نجات این بنای تاریخی را زنده کرد.
چند ماه بعد، در 25 اردیبهشت 1404، محمدعلی طالبی، استاندار کرمان، به همراه معاونان اقتصادی و سیاسی استانداری، رئیس دانشگاه علوم پزشکی کرمان و معاونان میراث فرهنگی از بیمارستان تاریخی مرسلین بازدید کرد.
طالبی در حاشیه این بازدید با اشاره به ظرفیت فوقالعاده این بنا برای سرمایهگذاری، ساختمانهای مجزا و قابلیت تعریف کاربریهای متعدد برای مجموعه را یکی از نقاط قوت آن دانست و بر امکان استفاده از ظرفیت بنا در حوزههای مختلف تأکید کرد.
استاندار کرمان همچنین تصریح کرد که میتوان با توجه به نیت واقف، کاربری درمانی را در این مجموعه دنبال کرد و در کنار آن، ظرفیتهای دیگری نیز برای بنا تعریف کرد؛ موضوعی که نشان میداد مسئولان استان، اصل احیای مجموعه را پذیرفتهاند اما هنوز مدل مشخص و اجرایی بهرهبرداری از آن به مرحله نهایی نرسیده است.
مرتضی هاشمیان، رئیس دانشگاه علوم پزشکی کرمان نیز در جریان همان بازدید، ظرفیت استفاده از این فضا برای طب ایرانی و ایجاد سلامتکده را مطرح کرد؛ پیشنهادی که میتوانست یکی از گزینههای عملی برای بازگرداندن بنا به چرخه استفاده باشد.
اما در کنار این اظهارات، یک واقعیت مهم همچنان پابرجا بود؛ بیمارستان مرسلین بنایی وقفی است و همین موضوع، مسئولیت و نقش اداره اوقاف را در تعیین تکلیف آن پررنگتر میکند.
مدتی بعد طالبی، استاندار کرمان در اردیبهشت 1404 در فضای مجازی، بیمارستان مرسلین را بخشی از حافظه تاریخی مردم کرمان دانست و پس از بازدید میدانی اعلام کرد که این مکان ظرفیت فوقالعادهای برای بازنمایی معماری اصیل کرمان و تقویت فرهنگی این دیار دارد و «حفظ، بهسازی و بهرهبرداری» از آن در دستور کار قرار گرفته است.
این وعدهها در شرایطی مطرح شد که انتظار میرفت پس از شناسایی ظرفیتهای بنا، دستگاههای مسئول وارد مرحله بعدی یعنی تأمین اعتبار، تهیه طرح مرمت، تعیین تکلیف مالکیت و مدیریت، جذب سرمایهگذار و آغاز عملیات اجرایی شوند.
به گزارش تسنیم، اکنون و در پنجشنبه 19 شهریور 1405، یعنی حدود یک سال و چهار ماه پس از بازدید استاندار و حدود یک سال و نیم پس از طرح جدی موضوع احیای مرسلین، بار دیگر گروهی از مسئولان استان در این مجموعه حضور یافتهاند؛ بازدیدی که این بار با ادبیاتی تازهتر از ظرفیتهای قانونی، سرمایهگذاری و همافزایی میان دستگاهها همراه شده است.
سیدموید محسننژاد، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان کرمان، در این بازدید با همراهی امین فلاح، دستیار ویژه استاندار کرمان، رضا قائمپناه، رئیس اداره اوقاف و امور خیریه شهرستان کرمان، کارشناسان میراث فرهنگی و نمایندگان سرمایهگذار، وضعیت بیمارستان مرسلین را بررسی کرد.
محور اصلی این بازدید، استفاده از ظرفیت بنگاههای بزرگ اقتصادی، منابع مالیاتی و ظرفیت بند «خ» ماده 20 قانون برنامه پنجساله هفتم توسعه برای ساماندهی ابنیه تاریخی عنوان شده است؛ یعنی پس از گذشت این مدت، بار دیگر موضوع «ظرفیتهای قانونی و مالی» بهعنوان مسیر نجات بنا مطرح شده است.
محسننژاد در این بازدید تأکید کرده است که بناهای وقفی علاوه بر ارزش تاریخی، معماری و فرهنگی، جایگاه ویژهای در نظام وقف و نیت واقف دارند و ساماندهی آنها باید بهگونهای انجام شود که ضمن حفظ اصالت و هویت تاریخی اثر، در مسیر تحقق نیت واقف و ایجاد منفعت عمومی قرار گیرد.
این سخنان در واقع نشان میدهد مسئله مرسلین تنها مشکل مرمت چند دیوار و سقف فرسوده نیست؛ بلکه مجموعهای از مسائل حقوقی، اقتصادی، مدیریتی، اعتباری و تعیین کاربری در برابر احیای این بنا قرار دارد.
مدیرکل میراث فرهنگی کرمان همچنین از ظرفیت سرمایهگذاران بخش خصوصی برای احیای بیمارستان مرسلین سخن گفته و گردشگری سلامت را یکی از گزینههای قابل بررسی برای بهرهبرداری از این مجموعه دانسته است؛ موضوعی که در صورت تبدیل شدن به یک طرح مشخص و اقتصادی میتواند بخشی از هزینههای احیا و نگهداری بنا را تأمین کند.
اما پرسش اساسی اینجاست که در فاصله میان بازدیدهای مسئولان در سال 1404 تا بازدید 19 شهریور 1405 چه اتفاق عملی برای مرسلین افتاده است؟ آیا طرح مرمت آن نهایی شده است؟ آیا اعتبار مشخصی اختصاص یافته است؟ سرمایهگذار معرفیشده چه میزان تعهد مالی دارد؟ چه زمانی عملیات مرمت آغاز میشود و مهمتر از همه، آیا پیش از آنکه بنا بیش از این آسیب ببیند، اقدام اجرایی صورت خواهد گرفت؟
مسئله دقیقاً از همین نقطه به یک مطالبه عمومی تبدیل میشود. اگر یک بنای تاریخی پس از رسانهای شدن وضعیت بحرانی، بازدید استاندار، اعلام آمادگی میراث فرهنگی و طرح موضوع سرمایهگذاری، دوباره پس از بیش از یک سال در مرحله «پایش وضعیت» و «بررسی ظرفیتها» قرار داشته باشد، باید پرسید سازوکار تصمیمگیری و اقدام در حوزه میراث تاریخی استان با چه سرعتی حرکت میکند؟
به گزارش تسنیم، مرسلین البته تنها نمونه این وضعیت نیست. کرمان بهدلیل پیشینه تاریخی خود مجموعه گستردهای از بناهای تاریخی، خانههای قدیمی، مجموعههای معماری، کاروانسراها و بناهای وقفی را در اختیار دارد که هر کدام بخشی از هویت تاریخی شهرها و مناطق استان را شکل میدهند.
نقش اوقاف در مرمت بیمارستان مرسلین کجاست؟
بخشی از این بناها نیز موقوفه هستند و همین مسئله ضرورت هماهنگی جدیتر میان ادارهکل میراث فرهنگی و اداره اوقاف را دوچندان میکند؛ زیرا از یک سو میراث فرهنگی وظیفه حفاظت از ارزشهای تاریخی و معماری بنا را بر عهده دارد و از سوی دیگر، بناهای وقفی تابع ضوابط وقف، نیت واقف و ساختار مدیریتی اوقاف هستند.
اگر میان این دو دستگاه تقسیم کار روشن، برنامه زمانبندیشده و سازوکار تأمین مالی وجود نداشته باشد، نتیجه میتواند همان چیزی باشد که امروز در مرسلین دیده میشود؛ بنایی ثبتشده در فهرست آثار ملی که سالها بدون کاربری مشخص رها شده و در نهایت فرسودگی و تخریب آن به یک بحران تبدیل شده است.
از سوی دیگر، نمیتوان همه بار حفاظت از بناهای تاریخی را بر دوش بودجههای دولتی گذاشت. تجربه بسیاری از بناهای تاریخی نشان داده است که احیا زمانی پایدار خواهد بود که در کنار مرمت اصولی، کاربری اقتصادی، فرهنگی یا اجتماعی متناسبی برای بنا تعریف شود؛ کاربریای که هم با شأن تاریخی اثر سازگار باشد و هم هزینه نگهداری آینده آن را تأمین کند.
به گزارش تسنیم، میراث فرهنگی با «وعده حفظ» حفظ نمیشود؛ بنای تاریخی برای باقی ماندن نیازمند بودجه، برنامه، مرمت تخصصی، نظارت مستمر، تعیین تکلیف حقوقی، کاربری مناسب و مدیریتی پاسخگو است.
انتهای پیام/511/
دیدگاهتان را بنویسید