یادداشت| هنر حماسه‌سازی در جنگ رمضان

به گزارش خبرگزاری تسنیم از اراک، در جنگ رمضان که شاهد شهادت رهبر معظم انقلاب بودیم ، مرم با چشمانی گریان اما با روحیه ای حماسی کف خیابان را به عنوان میدان انتخاب کردند  این حضور عمومی خودبه خود باید ابزاری فرهنگی را در خود نهفته داشته باشد و بهترین ابزار و مناسب ترین وسیله را می‌توان هنر قلمداد کرد که در این میان هنر موسیقی نسبت به سایر هنرها پیشگام شده است و آن هم به واسطه آهنگ‌ها و رجز‌خوانی‌های متعددی که در فحوای خود تقویت کننده روحیه حماسی هستند.

این آهنگ‌ها و رجزخوانی‌های حماسی که از طریق فضاهای مجازی به سرعت در حال انتشار هستند غالبا توسط مداحان اجرا شده و هماهنگ با اتفاقات روز هستند و فارغ از بحث کیفیت هنری، هیجان مردمی را مضاعف نموده است و مخاطب با شنیدن این رجزخوانی‌ها امیدوار به آینده و مفتخر به گذشته خود می‌شود.

اما رجز چیست و چه کاربردی دارد؟

اساسا رجز  و رجزخوانی بیشتر در ادبیات عرب جاری و ساری بود و اصل آن در لغت به معنای مرضی است که شتر به آن مبتلا می‌شود و بر اثر آن ران‌هایش در هنگام برخواستن به لرزه می‌افتد و کمی حرکت می‌کند و می‌ایستد و مجدداً حرکت می‌کند و باز می‌ایستد، اینکه این بیماری شتر چه ربطی به آهنگ‌های حماسی دارد شاید به دلیل وزن و ریتم شعری آن باشد که حرکت و سکون با آهنگی خاص و هیجان‌انگیز  در کنار یکدیگر قرار گرفته اند.

در میانه اعراب رجز به خاطر سهولت و امکان تغییرات بر روی آن، آهنگ شعری توده مردم بوده و در موارد مختلفی همچون  شکار، حفر چاه، هجاء، طلسم، بیان کرم، شجاعت، جوانمردی و… به کار گرفته می‌شد و بیشترین کاربرد آن در میدان‌های نبرد بوده و در کنار سایر لوازم و مقدمات جنگ از واجبات جنگی بوده که عرب‌ها در میدان جنگ با آن خود را معرفی می‌کردند، حریف می‌طلبیدند و مهارت خود در جنگیدن، بی‌باکی، صبر و… را پیش از شروع جنگ و حتی بعد از شروع کارزار به همراه ضربه‌های شمشیر و نیزه به گوش دشمن می‌رسانند و سعی می‌کردند در دل دشمن ترس و وحشت اندازند.

و همزمان روحیه سلحشوری در لشکریان خودی را تقویت می‌کردند و اساسا هر قهرمانی که به رجزخوانی می‌پرداخت به تعریف و تمجید گذشته های خود نیز می‌پرداخت و در این میان اگر قهرمانی با پیشینه قوی‌تری حاضر می‌شد به مراتب در رجزخوانی هم کم نمی‌آورد.

بارزترین نمونه رجزخوانی‌ها بر اساس لیاقت افراد را در واقعه کربلا می‌توان مشاهده نمود به گونه ای که قهرمانان واقعه کربلا هر کدام به میدان می‌رفتند رجزهایشان با دیگری متفاوت بود، به عنوان نمونه غلامی سیاه چهره ای به میدان می‌رود و از آنجا که پیشینه آن‌چنانی را نتوانست برای خود بیان کند فقط به یک جمله اکتفا کرده بود و آن یک جمله همچنان برای شیعیان معتبر و حتی به کتیبه‌های بسیاری تبدیل شده است و آن هم «امیری حسین و نعم الامیر» بود.

 در ادب فارسی نیز رجزخوانی و به رخ کشیدن شجاعت قهرمانان از زبان خود در حماسه‌های ملی به کرات دیده می‌شود که بهترین نمونه‌های آن‌را در شاهنامه فردوسی می‌توان خواند، و بر تمامی حماسه‌های بعد از خود اثری عمیق گذاشته است و این روند همچنان ادامه دارد. 

رجزخوانی‌ های امام علی(ع) در کتاب حماسی مجمع البحرین توسط اسیری اصفهانی در قرن دهم گردآوری شده و این کتاب بخش مهمی از آن به شرح دلاوری‌های آن حضرت در جنگ‌های صدر اسلام اختصاص یافته که رجزخوانی‌های امام علی و عمرو بن عبدود پیش از آغاز جنگ تن به تن یادآور برخی ابیات شاهنامه نیز هست.

در دوران دفاع مقدس (جنگ تحمیلی هشت ساله ایران و عراق) آهنگ‌های حماسی حاج صادق آهنگران علاوه بر پخش در تلویزیون، به نوارهای کاست هم تبدیل شده بود و در همه منازل صدای آنها شنیده می‌شد و هیجان جنگ را با خود به ارمغان آورده بود.

در این روزها شاهد پخش و انتشار تراک‌های موسیقایی حماسی بسیاری هستیم که توسط مداحان بسیاری در سراسر کشور تهیه و منتشر شده اند که برخی از آنها بازخوانی آهنگ‌های جنگ تحمیلی هشت ساله هستند که در بطن خود با اشعار حماسی به تقویت روحیه سلحشوری ایرانیان پرداخته و با اقبال نیز مواجه شده اند.

یادداشت از: اسماعیل مجللی، پژوهشگر تعزیه

انتهای پیام/711/